تکفیر و تحسین
حلاج، یکیاز مشهورترین عارفان و صوفیان دنیا اسلام میباشد[۳۰] که به اعتقاد بعضا پژوهشگران، کمتر کسی در بین عارفان مسلمان، به اندازه وی، مورد اختلاف و تضارب بوده میباشد.[۳۱] در به عبارتی حالا که گروهی از علما و عموم، اورا شخصی مقدس و اهل ولایت میدانستهاند، دسته فراوانی هم اورا کافر به شمار میآورده و خونش را مباح مسجد قبا مشهد میدانستهاند.[۳۲]
در بین عالمان مسلمان، گروهی فتوا به شرک حلاج دادهاند، گروهی اورا اهل ولایت دانستهاند، و تیم دیگری بی سروصدا کردهاند. از دربین فقهای امامیه، ابن بابویه، روحانی طوسی و علامه حلی، به بی دینی وی فتوا دادهاند و شوشتری و عاملی، اورا بیگناه و پاکدامن خواندهاند. همین اختلاف در بین عالمان مذهبها دیگر اسلامی نیز چشم می شود.[۳۳] خلال فقهای مذهب ها اسلامی، اهل سخن و حکمت و تصوف نیز درباره وی اختلاف کردهاند.[۳۴] بر طبق برخی منابع، صوفیه و عرفای همبعد از ظهر حلاج، اورا ضمن شعبده و سحر، به انحراف و بی دینی مجرم آدرس مسجد قبا مشهد کردهاند.[۳۵]
بعضی از حکما، فیلسوفان و عارفان شیعه، مثلا خواجه نصیرالدین طوسی،[۳۶] حکم دهنده نورالله شوشتری،[۳۷] محمدعلی مؤذن خراسانی،[۳۸] ملاصدرای شیرازی،[۳۹] حکم دهنده سعید قمی،[۴۰] ملامحمد هیدجی،[۴۱] و علامه طباطبایی، با تحسین از وی خاطر کردهاند.[۴۲]مطهری در کتاب سرویس ها متقابل اسلام و کشور ایران اورا از جنجالیترین عرفای عصر اسلامی دانسته که شطحیات [یادداشت ۲] فراوان گفته و به شرک و ارتداد و ادعای خدایی تبهکار رزرو مسجد قبا مشهد شدهاست.
[۴۳] اسلامشناسان غربی هم درباره حلاج، ایده ها متعدد و متضادی داشتهاند؛ آگوست مولر، اورا مسیحی دانسته و معتقد بوده که وی آیین خویش را نهفته مینموده است. یوهان ریسکه، (خاور شناس آلمانی۱۷۱۶ـ۱۷۷۴)(Reiske, Johan) اورا کافر قلمداد کرده میباشد. حلاج به اطمینان آلفرد کریمر، از هواداران وحدت هستی، و به حیث ادوارد براون، فریبکاری حرفه ای و خطرناک دانسته شماره تلفن مسجد قبا مشهد گردیدهاست.[۴۴]
توقیع امام مجال(عج)
بخش اعظمی از فقها و محدثان شیعه، و همینطور معارضان تصوف، با متکی بودن به توقیعی از امام فرصت(عج) به حسین بن روح درباره شلمغانی و رهروان وی، حلاج را طرد و نفی کردهاند.[۴۵] دراین توقیع، خلال شلمغانی، از شریعی (ابومحمد حسن)، نمیری (محمد بن نصیر نمیری)، هلالی (احمد بن هلال کرخی عبرتایی) و بلالی (ابوطاهر محمد بن علی بن بلال) مذکور گردیده و امام مجال (عج) تصریح کرده که از شلمغانی بر حذر میباشد، همان طور که از شریعی، نمیری، هلالی و بلایی و سایرافراد بر حذر بوده میباشد. اکثری از عالمان شیعه، با آنکه نامی از حسین بن منصور حلاج دراین توقیع نیامده، با استناد به همانندیهای حلاج و شلمغانی و دیگر اسامی نام برده در توقیع، حلاج را هم آیتم لعن امام فرصت(عج) دانسته و اورا مشتمل بر مصادیق «غیرهم» در توقیع نام برده شمردهاند.[۴۶][یادداشت ۳]
برخی دانشمندان، عدم بیان اسم حلاج در توقیع امام مجال(عج) خطاب به نائب سوم و برخی قرائن فرنگی و متنی را دلیلی بر این دانستهاند که امام مجال (عج)، رغبتهای عرفانی حلاج و باور وی به حلول را در ستون عقاید کفرآمیز شلمغانی نمیدانسته میباشد.[۴۷]
اثر ها
در بعضا منابع تاریخی، پنجاه و در مواقعی حتی هزار کتاب به حلاج منسوب شده میباشد؛ البته صرفا اثری که کاملا از وی بر مکان باقیمانده، طواسین میباشد[۴۸] که در سال ۲۹۰ق درج شده.[۴۹] بعضی از اثرها وی عبارتند از:
طواسین: تیتر این کتاب، از اولِ سورههای شعراء، نمل و قصص گرفته گردیده و توده «طس» میباشد. کتاب، در یازده نصیب، دربردارنده شطحیاتی [یادداشت ۴]غامض و رمزآلود میباشد. قسمت نخستین در مدح و ثنای فرستاده اکرم، قسمت دوم درباره ناقص بودن فهم و شعور بشرها، قسمت سوم درباره وصال سالک به واقعیت با گذشتن از مقامات چهلگانه و نصیبهای دیگری درباره دشواری سلوک الی الله، بیرون بودن پروردگار از هر مقایسهای و بالاتر از دسترس بودن حکمت عالیه میباشد.[۵۰]
دیوان حلاج: کتاب اشعار حلاج به گویش عربی میباشد که لویی ماسینیون آن ها را از متن ها دیرین صوفیه عده کرده و در سال ۱۹۵۵م در پاریس چاپ نموده است.[۵۱]
تعبیروتفسیر حسین بن منصور حلاج: دربردارنده ایده ها تفسیری حلاج میباشد که در کتاب حقائق التفسیر ابوعبدالرحمان سلمی بیان شده و لویی ماسینیون(به فرانسوی: Louis Massignon) ( ۱۸۸۳- ۱۹۶۲) شرقشناس و اسلامشناس فرانسوی و پژوهشگر تاریخ) آنان را کسب کرده و در سال ۱۹۲۲م در کتابی چاپ نموده است. ماسینیون بر این اعتقادوباور میباشد که حلاج در تعبیر خویش بسیار متاثر از تعبیر و تفسیر منسوب به امام درست گو (ع) میباشد. [۵۲]
پانویس
محسنینیا، «حلاج در نگاه معارضان»، ص ۱۴۶.
امینینژاد، «حلاج از منظر توقیع امام بعد از ظهر»، ص ۴۰.
شمس، «حلاج»، ص ۲۵۵.
شمس، «حلاج»، ص ۲۵۵.
شمس، «حلاج»، ص ۲۵۵.
شمس، «حلاج»، ص ۲۵۵.
شمس، «حلاج»، ص ۲۶۰.
محسنینیا، «حلاج در نگاه معارضان»، ص۱۴۷.
شمس، «حلاج»، ص ۲۶۴.
شمس، «حلاج»، ص ۲۶۴.
شمس، «حلاج»، ص ۲۶۴.
شمس، «حلاج»، ص ۲۶۴.
تکفیر و تحسین
حلاج، یکیاز مشهورترین عارفان و صوفیان دنیا اسلام میباشد[۳۰] که به اعتقاد بعضا پژوهشگران، کمتر کسی در بین عارفان مسلمان، به اندازه وی، مورد اختلاف و تضارب بوده میباشد.[۳۱] در به عبارتی حالا که گروهی از علما و عموم، اورا شخصی مقدس و اهل ولایت میدانستهاند، دسته فراوانی هم اورا کافر به شمار میآورده و خونش را مباح مسجد قبا مشهد میدانستهاند.[۳۲]
در بین عالمان مسلمان، گروهی فتوا به شرک حلاج دادهاند، گروهی اورا اهل ولایت دانستهاند، و تیم دیگری بی سروصدا کردهاند. از دربین فقهای امامیه، ابن بابویه، روحانی طوسی و علامه حلی، به بی دینی وی فتوا دادهاند و شوشتری و عاملی، اورا بیگناه و پاکدامن خواندهاند. همین اختلاف در بین عالمان مذهبها دیگر اسلامی نیز چشم می شود.[۳۳] خلال فقهای مذهب ها اسلامی، اهل سخن و حکمت و تصوف نیز درباره وی اختلاف کردهاند.[۳۴] بر طبق برخی منابع، صوفیه و عرفای همبعد از ظهر حلاج، اورا ضمن شعبده و سحر، به انحراف و بی دینی مجرم آدرس مسجد قبا مشهد کردهاند.[۳۵]
بعضی از حکما، فیلسوفان و عارفان شیعه، مثلا خواجه نصیرالدین طوسی،[۳۶] حکم دهنده نورالله شوشتری،[۳۷] محمدعلی مؤذن خراسانی،[۳۸] ملاصدرای شیرازی،[۳۹] حکم دهنده سعید قمی،[۴۰] ملامحمد هیدجی،[۴۱] و علامه طباطبایی، با تحسین از وی خاطر کردهاند.[۴۲]مطهری در کتاب سرویس ها متقابل اسلام و کشور ایران اورا از جنجالیترین عرفای عصر اسلامی دانسته که شطحیات [یادداشت ۲] فراوان گفته و به شرک و ارتداد و ادعای خدایی تبهکار رزرو مسجد قبا مشهد شدهاست.
[۴۳] اسلامشناسان غربی هم درباره حلاج، ایده ها متعدد و متضادی داشتهاند؛ آگوست مولر، اورا مسیحی دانسته و معتقد بوده که وی آیین خویش را نهفته مینموده است. یوهان ریسکه، (خاور شناس آلمانی۱۷۱۶ـ۱۷۷۴)(Reiske, Johan) اورا کافر قلمداد کرده میباشد. حلاج به اطمینان آلفرد کریمر، از هواداران وحدت هستی، و به حیث ادوارد براون، فریبکاری حرفه ای و خطرناک دانسته شماره تلفن مسجد قبا مشهد گردیدهاست.[۴۴]
توقیع امام مجال(عج)
بخش اعظمی از فقها و محدثان شیعه، و همینطور معارضان تصوف، با متکی بودن به توقیعی از امام فرصت(عج) به حسین بن روح درباره شلمغانی و رهروان وی، حلاج را طرد و نفی کردهاند.[۴۵] دراین توقیع، خلال شلمغانی، از شریعی (ابومحمد حسن)، نمیری (محمد بن نصیر نمیری)، هلالی (احمد بن هلال کرخی عبرتایی) و بلالی (ابوطاهر محمد بن علی بن بلال) مذکور گردیده و امام مجال (عج) تصریح کرده که از شلمغانی بر حذر میباشد، همان طور که از شریعی، نمیری، هلالی و بلایی و سایرافراد بر حذر بوده میباشد. اکثری از عالمان شیعه، با آنکه نامی از حسین بن منصور حلاج دراین توقیع نیامده، با استناد به همانندیهای حلاج و شلمغانی و دیگر اسامی نام برده در توقیع، حلاج را هم آیتم لعن امام فرصت(عج) دانسته و اورا مشتمل بر مصادیق «غیرهم» در توقیع نام برده شمردهاند.[۴۶][یادداشت ۳]
برخی دانشمندان، عدم بیان اسم حلاج در توقیع امام مجال(عج) خطاب به نائب سوم و برخی قرائن فرنگی و متنی را دلیلی بر این دانستهاند که امام مجال (عج)، رغبتهای عرفانی حلاج و باور وی به حلول را در ستون عقاید کفرآمیز شلمغانی نمیدانسته میباشد.[۴۷]
اثر ها
در بعضا منابع تاریخی، پنجاه و در مواقعی حتی هزار کتاب به حلاج منسوب شده میباشد؛ البته صرفا اثری که کاملا از وی بر مکان باقیمانده، طواسین میباشد[۴۸] که در سال ۲۹۰ق درج شده.[۴۹] بعضی از اثرها وی عبارتند از:
طواسین: تیتر این کتاب، از اولِ سورههای شعراء، نمل و قصص گرفته گردیده و توده «طس» میباشد. کتاب، در یازده نصیب، دربردارنده شطحیاتی [یادداشت ۴]غامض و رمزآلود میباشد. قسمت نخستین در مدح و ثنای فرستاده اکرم، قسمت دوم درباره ناقص بودن فهم و شعور بشرها، قسمت سوم درباره وصال سالک به واقعیت با گذشتن از مقامات چهلگانه و نصیبهای دیگری درباره دشواری سلوک الی الله، بیرون بودن پروردگار از هر مقایسهای و بالاتر از دسترس بودن حکمت عالیه میباشد.[۵۰]
دیوان حلاج: کتاب اشعار حلاج به گویش عربی میباشد که لویی ماسینیون آن ها را از متن ها دیرین صوفیه عده کرده و در سال ۱۹۵۵م در پاریس چاپ نموده است.[۵۱]
تعبیروتفسیر حسین بن منصور حلاج: دربردارنده ایده ها تفسیری حلاج میباشد که در کتاب حقائق التفسیر ابوعبدالرحمان سلمی بیان شده و لویی ماسینیون(به فرانسوی: Louis Massignon) ( ۱۸۸۳- ۱۹۶۲) شرقشناس و اسلامشناس فرانسوی و پژوهشگر تاریخ) آنان را کسب کرده و در سال ۱۹۲۲م در کتابی چاپ نموده است. ماسینیون بر این اعتقادوباور میباشد که حلاج در تعبیر خویش بسیار متاثر از تعبیر و تفسیر منسوب به امام درست گو (ع) میباشد. [۵۲]
پانویس
محسنینیا، «حلاج در نگاه معارضان»، ص ۱۴۶.
امینینژاد، «حلاج از منظر توقیع امام بعد از ظهر»، ص ۴۰.
شمس، «حلاج»، ص ۲۵۵.
شمس، «حلاج»، ص ۲۵۵.
شمس، «حلاج»، ص ۲۵۵.
شمس، «حلاج»، ص ۲۵۵.
شمس، «حلاج»، ص ۲۶۰.
محسنینیا، «حلاج در نگاه معارضان»، ص۱۴۷.
شمس، «حلاج»، ص ۲۶۴.
شمس، «حلاج»، ص ۲۶۴.
شمس، «حلاج»، ص ۲۶۴.
شمس، «حلاج»، ص ۲۶۴.
راهنمای انتخاب مسجد قبا برای مراسم ختم